Diyabet takibi nedir?
Diyabet takibi, kan şekeri değerlerinin ve diyabete eşlik eden başlıkların belirli aralıklarla ölçülerek seyrinin izlenmesidir. Takip yalnızca kan şekerini değil; tansiyon, kan yağları, böbrek işlevleri, göz ve ayak muayenesini de kapsar. Amaç, tek bir ölçüm yerine zaman içindeki yönü görmektir.
Diyabet yaygın bir hastalıktır. Dünya Sağlık Örgütü (yeni sekmede açılır), diyabetle yaşayan kişi sayısının 1990’da 200 milyondan 2022’de 830 milyona yükseldiğini, olguların yüzde 95’inden fazlasının tip 2 diyabet olduğunu ve diyabetle yaşayan 30 yaş ve üzeri erişkinlerin yüzde 59’unun 2022’de diyabet için ilaç kullanmadığını bildirmektedir.
Aynı kaynak, 2021’de diyabetin doğrudan 1,6 milyon ölüme yol açtığını ve bunların yaklaşık yarısının 70 yaş öncesinde gerçekleştiğini belirtmektedir. Takipteki sürekliliğin belirleyici olmasının nedeni budur.
Diyabet, Dünya Sağlık Örgütünün bulaşıcı olmayan hastalıklar (yeni sekmede açılır) başlığı altında saydığı dört ana hastalık grubundan biridir; aynı kurum bu dört grubun 70 yaş öncesindeki bulaşıcı olmayan hastalık ölümlerinin yüzde 80’ini oluşturduğunu bildirmektedir.
Takipte hangi başlıklar izlenir?
| Başlık | Neden izlenir |
|---|---|
| Açlık ve tokluk kan şekeri | Günlük seyri gösterdiği için |
| HbA1c | Son aylardaki ortalama seyri gösterdiği için |
| Tansiyon | Diyabete sık eşlik ettiği ve riski artırdığı için |
| Lipid profili | Kan yağları birlikte değerlendirildiği için |
| Böbrek işlev testleri ve idrarda protein | Diyabetin böbrek üzerindeki etkilerini erken saptadığı için |
| Ayak muayenesi | His kaybını ve yara riskini değerlendirdiği için |
| Göz muayenesi | Diyabet göz dibini etkileyebildiği için (değerlendirme ilgili uzmanlıkça yapılır) |
| Kilo ve bel çevresi | Metabolik seyri gösterdiği için |
Hangilerinin ne sıklıkla isteneceği kişiye göre belirlenir.
Takip nasıl yürütülür?
- Mevcut durumun kaydı. Tanı tarihi, kullanılan ilaçlar ve dozları, ev ölçüm kayıtları, geçirilmiş şeker düşmesi atakları, eşlik eden hastalıklar.
- Ölçümler ve muayene. Tansiyon, kilo, bel çevresi, ayak muayenesi ve sistem muayenesi.
- Laboratuvar değerlendirmesi.
- Yaşam biçiminin gözden geçirilmesi.
- Planın güncellenmesi. Gerekiyorsa ilaç düzenlemesi yapılır, kontrol aralığı belirlenir ve plan yazılı olarak verilir.
Hangi hastalarda farklı yürütülür?
- Gebe hastalarda veya gebelik planlayan hastalarda (hedefler ve kullanılabilecek ilaçlar farklıdır; takip kadın hastalıkları ve doğum uzmanlığıyla birlikte yürütülür.)
- Tip 1 diyabet hastalarında (takip ve tedavi yaklaşımı farklıdır.)
- İleri böbrek yetmezliği olan hastalarda (ilaç seçimi ve dozu değişir.)
- Sık şeker düşmesi yaşayan hastalarda (hedefler bireysel olarak gevşetilebilir.)
- 65 yaş üstündeki ve birden fazla ilaç kullanan hastalarda (hedefler kişiye göre belirlenir.)
- Aktif enfeksiyon, ameliyat veya ağır hastalık dönemindeki hastalarda (kan şekeri geçici olarak yükselebilir; plan buna göre düzenlenir.)
- 18 yaş altındaki hastalarda (takip çocuk endokrinolojisinin alanındadır.)
Ne kadar sık kontrol gerekir?
Her hastanın süreci farklı ilerlediği için bu soruya net bir cevap vermek yanlış olur. Yeni tanı konmuş veya ilaç düzenlemesi yapılmış hastalarda aralık daha kısa, seyri dengeli olanlarda daha uzun olabilir. Aralık sıklığı her kontrolde yeniden değerlendirilir; kontroller arasında ev ölçümlerinin kaydedilmesi takibin en değerli parçasıdır.
Kontrol öncesinde ve sonrasında ne yapılmalı?
Kontrole gelirken getiriniz:
- Kullandığınız tüm ilaçların kutuları veya listesi
- Ev kan şekeri ve tansiyon kayıtlarınız
- Son tahlil sonuçlarınız
- Varsa göz muayenesi raporunuz
Aç gelmeniz gerekip gerekmediğini randevu alırken sorunuz; şeker hastalığında uzun açlık uygun olmayabilir.
Kontrol sonrasında güncellenmiş plan yazılı olarak verilir. İlaç değişikliği yapıldıysa nasıl uygulanacağı açıklanır. Bir sonraki kontrolün zamanı belirlenir.
Riskler ve dikkat edilmesi gerekenler
Kan şekerinin aşırı düşmesi (hipoglisemi) ciddi bir durumdur. Titreme, terleme, çarpıntı, açlık hissi, bulanık görme ve sinirlilik belirtileridir. Bu durumda hızlı emilen karbonhidrat alınması ve ardından hekime bildirilmesi gerekir.
İlacınızı kendi kararınızla değiştirmeyiniz, azaltmayınız veya bırakmayınız. Öğün atlandığında ilaç kullanımının nasıl ayarlanacağı hekiminizle önceden konuşulmalıdır.
Oruç, diyet değişikliği ve yoğun egzersiz öncesinde hekiminize danışınız. Bunlar kan şekeri seyrini belirgin biçimde değiştirebilir.
Ayak bakımı takibin parçasıdır. Ayakta yara, çatlak, renk değişikliği veya his kaybı fark edilirse beklenmeden bildirilmelidir.
Bitkisel ürün ve takviyeler kan şekerini etkileyebilir. Kullandığınız her ürünü hekiminize bildiriniz.
Sonuçlar kişiden kişiye değişir.
Ne zaman beklemeden başvurulmalı?
Bu belirtileri görüyorsanız beklemeden bir hekime danışınız:
- Şeker düşmesi belirtilerinin tekrarlaması
- Kan şekerinin ev ölçümlerinde sürekli yüksek seyretmesi
- Ayakta yara, kızarıklık, şişlik veya renk değişikliği
- Görmede yeni fark edilen değişiklik
- Ateşli hastalık sırasında kan şekerinin kontrol edilememesi
- Ellerde ve ayaklarda yeni başlayan uyuşma
Bulantı, kusma, karın ağrısı ve derin nefes almanın bir arada görülmesi, ani görme kaybı, bilinç bulanıklığı, baygınlık, şiddetli halsizlik veya nefes darlığında doğrudan acil servise başvurunuz.
Sık sorulan sorular
Diyabet takibinde ne sıklıkla kontrole gelmeliyim?
Her hastanın süreci farklı ilerlediği için bu soruya net bir cevap vermek yanlış olur. Yeni tanı konmuş veya ilaç düzenlemesi yapılmış hastalarda kontroller daha sık, seyri dengeli olanlarda daha seyrek olabilir. Aralığı hekiminiz her kontrolde yeniden değerlendirir.
Evde kan şekeri ölçümü yapmalı mıyım?
Bu, kullandığınız ilaca ve tablonuza göre belirlenir. Ölçüm yapılacaksa hangi saatlerde ve ne sıklıkla yapılacağı hekiminiz tarafından söylenir. Ölçümlerin tamamını kaydediniz; yalnızca yüksek çıkanları değil.
HbA1c nedir?
Son aylardaki ortalama kan şekeri seyri hakkında bilgi veren bir testtir. Tek bir günün ölçümünden farklı olarak daha uzun bir dönemi yansıtır. Hedef değer kişiye göre belirlenir ve herkes için aynı değildir.
Diyabet ilacımı bırakabilir miyim?
İlacın azaltılması veya bırakılması yalnızca hekim değerlendirmesiyle olur. Kilo verilmesi ve yaşam biçimi düzenlemesi sonrasında bazı hastalarda doz düzenlemesi gündeme gelebilir; bu karar ölçümlere bakılarak verilir. Kendi kararınızla bırakmayınız.
Oruç tutabilir miyim?
Bu, kullandığınız ilaca, kan şekeri seyrinize ve eşlik eden hastalıklarınıza göre değerlendirilir. Herkes için tek bir yanıt yoktur. Oruç tutmayı düşünüyorsanız önceden görüşme alınız; ilaç düzeninin ayarlanması gerekebilir.
Tatlı yiyebilir miyim?
Beslenme planı kişiye göre kurulur ve tümüyle yasak listesi biçiminde verilmez. Öğün düzeni, porsiyon ve içerik birlikte planlanır. Ayrıntılı beslenme çalışması gerekiyorsa süreç ayrıca planlanır.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü, Diabetes bilgi notu, 14 Kasım 2024. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes (yeni sekmede açılır)
- Dünya Sağlık Örgütü, Noncommunicable diseases bilgi notu, 25 Eylül 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/noncommunicable-diseases (yeni sekmede açılır)
